Rdzenni mieszkańcy Tropikalnej Północy Queenslandu

Kraina Bama, nie jedna kultura

Zanim powstały Cairns, Kuranda czy Port Douglas, ten fragment wybrzeża Queenslandu i las deszczowy rozciągający się za nim były — i wciąż są — ziemią kilku odrębnych ludów aborygeńskich. Wielu z nich używa słowa Bama, by określić się zbiorczo, ale Bama to nie jeden naród ani jedna kultura. Bliżej temu do określenia “ludzie tego lasu deszczowego”, obejmującego mozaikę odrębnych grup, z których każda ma własny język, własne granice i własne historie, rozciągających się od wybrzeża w górę, na skarpę i dalej na Tablelands.

Ma to znaczenie dla każdego podróżującego przez Cairns i region opisywany przez Cairns Trip, ponieważ największym błędem, jaki może popełnić turysta, jest traktowanie “kultury aborygeńskiej” w tym miejscu jako jednej rzeczy. Tak nie jest. Lud Gimuy Walubara Yidinji, który posiada miasto Cairns, to nie ten sam lud co Kuku Yalanji dalej na północy, a ci z kolei różnią się od Ngadjon-Jii na Atherton Tablelands. Przypisanie właściwych ludzi do właściwego miejsca to kwestia podstawowej rzetelności, a nie formalność — i to główna idea tego przewodnika.

Jeden użyteczny sposób, by to wszystko poukładać: Cairns leży w punkcie, gdzie nad brzegiem wody spotykają się dwa obszary Światowego Dziedzictwa UNESCO — Wielka Rafa Koralowa i Wilgotne Tropiki Queenslandu. Las deszczowy Wilgotnych Tropików, uznawany przez UNESCO za jeden z najstarszych nieprzerwanie istniejących lasów deszczowych na Ziemi, jest zarazem jednym z najstarszych nieprzerwanie zamieszkiwanych krajobrazów kulturowych w regionie. Oba fakty istnieją obok siebie. Ten przewodnik dotyczy tego drugiego.

Gimuy: rdzenni mieszkańcy samego Cairns

Miasto Cairns stoi na ziemi ludu Gimuy Walubara Yidinji. Gimuy to nazwa tego miejsca w języku Yidinji — pochodzi od gatunku niebieskiej figi, która rosła tam, gdzie dziś znajduje się centrum miasta, na długo przed powstaniem portu, kolei czy turystycznej promenady wzdłuż Cairns Esplanade. Angielska nazwa Cairns pochodzi dopiero z 1876 roku, od gubernatora Queenslandu Williama Wellingtona Cairnsa; Gimuy jest nazwą starszą, wciąż używaną dziś przez lud Yidinji i coraz częściej uwzględnianą w nazewnictwie lokalnych miejsc i wydarzeń.

Związek ludu Yidinji rozciąga się wokół Trinity Inlet oraz na wybrzeże i zaplecze otaczające miasto, a nie ogranicza się do niewielkiego obszaru dzisiejszego centrum. Warto o tym pamiętać, stojąc na Esplanade i patrząc na muliste płycizny przy odpływie, albo kierując się w stronę terminalu wycieczkowego Cairns, by wejść na pokład łodzi płynącej na rafę: ziemia pod stopami ma o wiele dłuższą historię niż zaledwie sto pięćdziesiąt kilka lat od europejskiego osadnictwa.

Yirrganydji, wzdłuż północnych plaż

Na północ od Cairns pas wybrzeża znany dziś turystom jako northern beaches — Palm Cove, Trinity Beach, Clifton Beach, Kewarra Beach, Yorkeys Knob, Holloways Beach aż po Ellis Beach — to ziemia ludu Yirrganydji. To lud nadmorski, tradycyjnie związany z plażami, przylądkami i przybrzeżną rafą, które dziś przyciągają podróżnych szukających spokojniejszej bazy niż centralne Cairns.

To przydatna korekta dla każdego, kto zakłada, że “kultura Cairns” po prostu rozciąga się jednolicie wzdłuż wybrzeża. Yirrganydji to lud odrębny od Gimuy Walubara Yidinji z samego Cairns, mimo że oba terytoria sąsiadują ze sobą, a dojazd między nimi zajmuje dziś zaledwie dwadzieścia–trzydzieści minut.

Ziemia Djabugay i Bulwai: Kuranda i Barron Gorge

Skręcając w głąb lądu i w górę zbocza zamiast wzdłuż wybrzeża, wjeżdżamy na ziemię ludu Djabugay, z którym powiązania z tym krajobrazem ma również lud Bulwai. To leśny i kanionowy teren za Cairns — sama wioska Kuranda, dramatyczny wąwóz Barron Gorge oraz kaskady Barron Falls, obok których w drodze na wzniesienie przejeżdżają zarówno kolejka linowa Skyrail, jak i kolej widokowa do Kurandy.

Większość turystów dociera do Kurandy jedną z dwóch tras inżynieryjnych zbudowanych w XIX i XX wieku — koleją budowaną ręcznie w latach 1886–1891 oraz kolejką linową Skyrail otwartą w 1995 roku — niekoniecznie zdając sobie sprawę, że kanion i las, przez które przejeżdżają, kryją znacznie starszą warstwę historii i przynależności ziemi pod tą infrastrukturą. Jeśli wycieczka do Kurandy jest w planie podróży, warto wiedzieć, przez czyją ziemię się przejeżdża, niezależnie od tego, czy wybierze się Skyrail czy kolej widokową.

Ziemia Kuku Yalanji: od Mossman Gorge po Cape Tribulation

Największe i dla większości turystów najbardziej widoczne tradycyjne terytorium w regionie należy do ludu Kuku Yalanji, którego ziemia rozciąga się od Mossman Gorge na północ, przez las deszczowy Daintree, aż po Cape Tribulation i dalej. To właśnie tutaj las deszczowy Wilgotnych Tropików słynnie schodzi aż do linii brzegowej, gdzie spotyka się z Wielką Rafą Koralową — najbliższe miejsce na całej planecie, w którym stykają się dwa naturalne obszary Światowego Dziedzictwa.

W Mossman Gorge odwiedzający zostawiają własny samochód przy Mossman Gorge Centre i dalej jadą wahadłowym busem; prowadzony przez przewodników z ludu Kuku Yalanji spacer Dreamtime Walk to najbardziej znany sposób bezpośredniego zetknięcia się z tą ziemią, a Cairns Trip opisuje go w pełni w osobnym przewodniku po spacerze Dreamtime Walk ludu Kuku Yalanji oraz w szerszym przewodniku po Mossman Gorge — ta strona skupia się na tle kulturowym i historycznym, a nie na samej rezerwacji.

Dalej na północ, za przeprawą promową przez rzekę Daintree, ziemia ludu Kuku Yalanji ciągnie się przez Cow Bay i Thornton Beach aż do samego Cape Tribulation, a dalej w stronę nieutwardzonego, dostępnego wyłącznie dla pojazdów 4WD Bloomfield Track, który dociera ostatecznie do Wujal Wujal — również społeczności ludu Kuku Yalanji — a następnie do Cooktown. To miejscami naprawdę odludny teren, bez pewnego zasięgu telefonicznego za przeprawą przez rzekę, i pozostaje żywą, zamieszkaną ziemią ludu Kuku Yalanji, a nie jedynie scenerią.

Ziemia Ngadjon-Jii i Mamu: Tablelands i południowe wybrzeże lasu deszczowego

Na chłodniejszym wulkanicznym płaskowyżu Atherton Tablelands rdzennymi mieszkańcami są Ngadjon-Jii. Ich ziemia obejmuje krajobraz jezior kraterowych wokół Yungaburra i Lake Eacham — znanego Ngadjon-Jii jako Yidyam — jednego z dwóch wulkanicznych jezior maarowych w Crater Lakes National Park, które dziś pełni też funkcję najlepszego miejsca do kąpieli w słodkiej wodzie w regionie, z dala od siedlisk krokodyla różańcowego charakterystycznych dla wybrzeża.

Dalej na południe, w stronę wybrzeża, teren lasu deszczowego wokół Wooroonooran National Park i okolic Innisfail należy do ludu Mamu. Mamu Tropical Skywalk, kładka widokowa nad kanionem rzeki North Johnstone, nosi ich imię właśnie z tego powodu. Nieopodal, w Babinda, słodkowodne głazy i sadzawki są uznawane za miejsce święte dla ludu Yidinji, związane z historią Oolany — przypomnienie, że tradycyjna przynależność ziemi i znaczenie kulturowe w tym regionie nie zawsze pokrywają się z uporządkowaną geografią północ-południe sugerowaną przez mapę, i że ten sam krajobraz może nieść głębokie znaczenie dla więcej niż jednej grupy.

Rdzenni mieszkańcy w skrócie

Lud	Ziemia	Miejsca, które rozpoznasz
Gimuy Walubara Yidinji	Cairns i Trinity Inlet	Cairns, Cairns Esplanade
Yirrganydji	Północny pas wybrzeża	Palm Cove, Trinity Beach, Yorkeys Knob, Holloways Beach
Djabugay i Bulwai	Kuranda i Barron Gorge	Kuranda, Barron Gorge, Barron Falls
Kuku Yalanji	Od Mossman po Cape Tribulation	Mossman Gorge, las deszczowy Daintree, Cape Tribulation
Ngadjon-Jii	Atherton Tablelands	Yungaburra, Lake Eacham (Yidyam)
Mamu	Południowe wybrzeże lasu deszczowego	Wooroonooran National Park, okolice Innisfail

Ta tabela to punkt wyjścia, a nie kompletna mapa — granice terytoriów nie są ostrymi liniami na turystycznym planie podróży, a wiele z tych ludów łączą powiązania z sąsiednimi obszarami. Powinna jednak uchronić przed najczęstszym błędem: zakładaniem, że to, czego dowiedzieliśmy się o jednej grupie w jednym miejscu, odnosi się jednakowo do następnej doliny dalej.

Jak podróżny może szanująco poznawać tę kulturę

Żaden z opisanych powyżej ludów nie jest historycznym przypisem. To żywe społeczności, z żywymi językami, rodzinami i wciąż trwającą więzią z ziemią, pracujące dziś w zarządzaniu terenem, turystyce, programach strażników przyrody i edukacji kulturowej w całym regionie. Właściwym sposobem zaangażowania się jako turysta są doświadczenia rzeczywiście prowadzone przez odpowiednich rdzennych mieszkańców lub realizowane w prawdziwym partnerstwie z nimi — a nie z drugiej ręki.

Dwa sprawdzone, długo działające przykłady: prowadzone z przewodnikiem kameralne doświadczenie kultury aborygeńskiej organizowane z Cairns oraz jednodniowa wycieczka do lasu deszczowego łącząca spacer z kulturą aborygeńską, łącząca spacer po lesie deszczowym z interpretacją kulturową prowadzoną przez przewodnika. Jeśli wolisz zacząć od historii i kontekstu, zanim wyruszysz w teren, ekspozycje w Cairns Museum pokazują aborygeńską i kolonialną historię regionu obok siebie.

Warto jasno powiedzieć, czym ten konkretny przewodnik nie jest: to nie jest przewodnik rezerwacyjny ani substytut samych doświadczeń prowadzonych przez lokalne społeczności. Po to zajrzyj do naszych osobnych przewodników po doświadczeniach aborygeńskich wokół Cairns oraz spacerze Dreamtime Walk ludu Kuku Yalanji w Mossman Gorge, które opisują, co dokładnie można zarezerwować, czego się spodziewać i co obejmuje każde z doświadczeń.

Jeszcze jedno miejsce warto nazwać poprawnie, skoro mowa o rzetelności: Tjapukai Aboriginal Cultural Park, wciąż wymieniany przez wiele starszych przewodników i blogów jako obowiązkowy punkt w Cairns, zamknięto na stałe w 2021 roku. Jeśli widzisz go polecany gdziekolwiek — także na innych stronach podróżniczych — traktuj to jako nieaktualną informację. Doświadczenie kulturowe Pamagirri działające obecnie w Rainforestation Nature Park koło Kurandy, wraz z Dreamtime Walk w Mossman Gorge oraz kameralnymi wycieczkami wymienionymi powyżej, to obecne sposoby poznawania kultury aborygeńskiej w regionie.

Dlaczego dobre zrozumienie tego tematu ma znaczenie dla twojej podróży

Łatwo byłoby zamknąć to wszystko w jednym zdaniu — “ten region ma bogatą historię aborygeńską” — i przejść do kolejnego wodospadu. Ale sześć czy więcej odrębnych ludów opisanych tutaj nie jest wymiennych, podobnie jak ich historie. Związek Yidinji z Gimuy to inna historia niż związek Kuku Yalanji z Daintree, który z kolei różni się od związku Djabugay z Barron Gorge czy związku Ngadjon-Jii z jeziorami kraterowymi na Tablelands. Każda z nich jest przypisana do konkretnego fragmentu ziemi, z własną nazwą tego miejsca, starszą niż ta angielska widoczna na mapie.

Jeśli planujesz dłuższy pobyt i chcesz pełniejszego obrazu przed wyjazdem, dobrymi kolejnymi krokami są nasze przewodniki po doświadczeniach prowadzonych przez rdzennych mieszkańców regionu oraz o lesie deszczowym Wilgotnych Tropików w szerszym ujęciu, a także skupiony na bezpieczeństwie przewodnik po Babinda Boulders, który omawia zarówno kulturowe znaczenie tego miejsca, jak i bardzo realne powody bezpieczeństwa, by pozostać w wyznaczonym obszarze kąpielowym.

Do którego zakątka Tropikalnej Północy Queenslandu się nie wybierzesz — na rafę, do lasu deszczowego, na Tablelands czy dalej na północ za rzekę Daintree — podróżujesz przez czyjąś ziemię, która ma nazwę starszą niż ta na drogowskazie.

Country to coś więcej niż punkt na mapie

Kiedy wspomniane wyżej ludy mówią o „country”, mają na myśli coś więcej niż własność ziemi w sensie prawnym. Country obejmuje wodę, las deszczowy, rafę, zwierzęta i opowieści, które je łączą, a ludzie do niej przynależący mają obowiązek się o nią troszczyć. Dlatego to samo miejsce może być dla turysty kąpieliskiem, a dla tradycyjnego właściciela miejscem świętym, i dlatego tabliczka z prośbą, by nie wchodzić na dany teren, nie jest sugestią, którą należy zestawiać z pięknym zdjęciem.

To również wyjaśnia, dlaczego granice między ludami nie są liniami z turystycznej mapy. Sąsiednie grupy handlują ze sobą, zawierają małżeństwa i dzielą się opowieściami, więc wodospad, wąwóz czy odcinek wybrzeża może mieć znaczenie dla więcej niż jednego ludu. Jeśli przewodnik mówi, że dane miejsce należy do jednej grupy, a tabliczka podaje coś nieco innego, najprawdopodobniej stoisz w miejscu ważnym dla obu. Zapytaj przewodnika i pozwól mu odpowiedzieć własnymi słowami.

Rafa i las deszczowy: jeden krajobraz kulturowy

Odwiedzający zwykle dzielą region na dwie wycieczki: dzień na wodzie, potem dzień w lesie. Dla ludów tego wybrzeża te dwa światy nigdy nie były oddzielne. W Daintree las deszczowy schodzi aż do linii brzegowej, a słonowodne country wybrzeża i Wielkiej Rafy Koralowej jest częścią tej samej opowieści co las za nim. Ludy nadbrzeżne, takie jak Yirrganydji i Kuku Yalanji, znały plaże, ujścia rzek i rafę przybrzeżną jako miejsca, o które trzeba dbać, a nie po prostu jako widoki.

Warto o tym pamiętać na łodzi odpływającej z terminalu wycieczkowego w Cairns albo podczas spaceru po Daintree. Rafa, nad którą pływasz z rurką, namorzyny wzdłuż rzeki Daintree i las deszczowy na grzbiecie powyżej to wszystko czyjeś country, a oba wpisy na Listę Światowego Dziedzictwa, które przyciągają tu tak wielu ludzi, opierają się na znacznie starszej relacji z lądem i morzem.

Praktyczne sposoby okazywania szacunku

Nie potrzebujesz specjalnej wiedzy, żeby być dobrym gościem. W tym regionie wiele zmieniają drobne nawyki:

• Poznaj właściwą nazwę miejsca, w którym jesteś. Powiedzenie „Gimuy” obok nazwy Cairns albo świadomość, że w Mossman Gorge jesteś na country Kuku Yalanji, to drobny gest precyzji, który jest zauważany i doceniany.
• Stosuj się do tabliczek i przewodników. Zamknięte szlaki, tereny o ograniczonym dostępie i zasady dotyczące kąpieli często obowiązują zarówno z powodów kulturowych, jak i bezpieczeństwa, tak jak w Babinda.
• Pytaj, zanim zrobisz zdjęcie ludziom. Najpierw zapytaj przewodników i członków społeczności i kieruj się ich wskazówkami, gdzie zdjęcia są mile widziane.
• Wybieraj doświadczenia prowadzone przez tradycyjnych właścicieli lub z ich udziałem. Wtedy pieniądze trafiają do ludzi, których country podziwiasz, a opowieści, które słyszysz, pochodzą ze źródła.
• Nie zabieraj niczego do domu. Kamienie, muszle, rośliny i pióra należą do country. Zostaw je tam, gdzie są.
• Traktuj opowieści jako własność ich ludu. Opowieść usłyszana podczas spaceru nie jest twoja, byś mógł ją powtarzać jako własną, więc wskaż przewodnika i lud, od którego pochodzi.

Jak wpleść to w podróż

Przemyślany wątek kulturowy możesz wpleść w niemal każdy plan podróży, nie rezygnując z dnia na rafie czy w lesie deszczowym. Poranek w Cairns Museum dobrze sprawdza się pierwszego dnia w mieście i daje tło przed wyjazdem na północ. Dzień w Kurandzie może obejmować czas z interpretacją Djabugay w Rainforestation. Pobyt w okolicach Port Douglas można połączyć ze spacerem Dreamtime Walk w Mossman Gorge, a przewodnik po Port Douglas pomoże zaplanować resztę dnia.

Jeśli podróżujesz w napiętym harmonogramie, wybierz jedno doświadczenie prowadzone przez tradycyjnych właścicieli i przeżyj je porządnie, zamiast w pośpiechu odhaczać kilka. Jeden dobrze poprowadzony spacer, z czasem na pytania, nauczy cię więcej niż krótki przystanek w trzech miejscach. Dla rodzin Cairns z dziećmi podpowiada, jak zaciekawić młodszych podróżników, a spacer kulturowy bywa ich ulubionym, bo jest praktyczny i oparty na opowieściach.

Jeśli wolisz połączyć las deszczowy z czymś bardziej aktywnym, wycieczka z pływaniem w dętce po rzece w lesie deszczowym z Cairns to spokojny sposób na spędzenie czasu w tym samym leśnym country, choć jest to rekreacja, a nie doświadczenie kulturowe, więc połącz ją z jednym z powyższych przewodnickich doświadczeń kulturowych, zamiast traktować ją jako zamiennik.